Het leven achter de muren: de vicus van Albaniana
Het castellum trok de aandacht. De muren, de soldaten, de poorttoren: indrukwekkend, dat spreekt voor zich. Maar het échte leven? Dat speelde zich buiten de muren af, in de vicus. Het kampdorp dat groeide rondom Castellum Albaniana en dat lang het kloppende hart was van de nederzetting die later Alphen aan den Rijn zou worden.
Wat is een vicus?
Een vicus was een burgerlijke nederzetting die zich direct naast een Romeins fort ontwikkelde. Waar de Romeinen een fort bouwden langs de Limes, groeide er vroeg of laat zo'n kampdorp omheen. Albaniana was geen uitzondering. Terwijl de soldaten binnen de muren hun diensten draaiden, bouwden anderen net daarbuiten hun bestaan op.
De vicus van Albaniana lag op en rondom de plek van de huidige Julianastraat, ongeveer dezelfde locatie die die straat nu nog steeds inneemt. Toevallig is dat waarschijnlijk niet: de ligging was toen gunstig, en dat is ze nog steeds.
Een stad in het klein
Stel je voor hoe het er uitzag. Langs de weg stonden eenvoudige houten huizen, werkplaatsen, eethuisjes en herbergjes. Smeden maakten gereedschap en wapens. Bakkers zorgden voor brood voor de soldaten. Handelaren boden hun waren aan, aangevoerd via de Oude Rijn die als levensader fungeerde voor het gebied.
Vrouwen en kinderen van soldaten woonden hier. Kooplieden uit verre streken van het Rijk strekten hun benen na een lange tocht over het water. En wie een lange dag achter de rug had, kon aansluiten bij het badhuis.
Want ook dat was er: een Romeins badhuis met koud en warmwaterbaden en zelfs vloerverwarming. De Romeinen liepen op dat vlak flink voor op hun tijd. De resten van dat badhuis zijn teruggevonden onder de Adventskerk en de hoek van de Julianastraat en de Castellumstraat, precies in het hart van het huidige stadscentrum.
Meer dan militaire logistiek
Religie speelde een belangrijke rol in het dagelijks leven in de vicus. Kleine altaren, offertjes en religieuze symbolen die zijn opgegraven laten zien dat de bewoners hun eigen goden vereerden. Het was een gemeenschap met haar eigen rituelen, gebruiken en gewoonten: een mix van culturen op een klein stukje grond langs de Rijn.
Archeologe Julia Chorus, die meewerkte aan de grote opgravingen in het Stadshart rond 2001 en 2002, omschrijft de vicus als het vergeten verhaal van Albaniana. "Als we alleen naar de forten kijken, zien we vooral het leger. Maar het Romeinse leven was veel breder. Er gebeurde zoveel meer rondom die muren." Vrouwen, kinderen, handelaren en ambachtslieden: zij geven het verhaal van Albaniana pas echt zijn menselijk gezicht.
Tegelijkertijd is de vicus ook het minst onderzochte deel van Albaniana. Er is nog relatief weinig over bekend, wat het juist zo boeiend maakt. Elk nieuw onderzoek voegt een stukje toe aan de puzzel.
De vicus vandaag
Loop je nu door de Julianastraat, dan loop je door een straat die al 2.000 jaar lang mensen aantrekt. Winkels, drukte, mensen die komen en gaan: de functie is in al die eeuwen nauwelijks veranderd. Alleen de gevels zien er wat anders uit.
En voor wie de vicus echt wil beleven: tijdens het Romeins Weekend op 27 en 28 juni 2026 in het stadscentrum van Alphen aan den Rijn ontdek je hoe het dagelijks leven in het kampdorp eruitzag. Ambachtslieden aan het werk, voedsel dat wordt bereid op Romeinse wijze, handelaren met hun waren. Zoals het er 2.000 jaar geleden ook aan toe ging, vlak buiten de muren van het castellum.
Meer informatie over het Romeins Weekend vind je op hierisalphen.nl/romeins-weekend.
Wil je dieper duiken in de Romeinse geschiedenis van Alphen? Op RomeinsAlphen.nl verschijnen wekelijks nieuwe artikelen, allemaal gebaseerd op wetenschappelijke literatuur.
